વીજળી મીટર માટે નવા નિયમ: ચોકસાઈ, છેડછાડ સામે રક્ષણ અને બિલિંગનો ડેટા સાચવવાની ફરજ પાડાઈ

કેન્દ્ર સરકારે વીજળી મીટર માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા છે. ઉપભોક્તા મામલા, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલયના ઉપભોક્તા મામલા વિભાગે 15 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ભારતના રાજપત્રમાં અધિસૂચના કાઢીને 'વિધિક માપવિજ્ઞાન (સાધારણ) પાંચમાં સુધારા નિયમ, 2026' (G.S.R. 809(E)) બહાર પાડ્યા છે. આ નિયમ રાજપત્રમાં પ્રકાશન પછી એક સો અસ્સી દિવસે લાગુ થશે.

મીટર માટે સ્વતંત્ર નવો ભાગ

હકીકતમાં આ સુધારા 'વિધિક માપવિજ્ઞાન (સાધારણ) નિયમ, 2011'ની બીજી અનુસૂચિમાં ભાગ XIII પછી નવો ભાગ XIV ઉમેરે છે, જેનું નામ 'સક્રિય વિદ્યુત ઊર્જા મીટર' છે. ત્યાં સુધી વીજળી મીટરના અલગ નિયમો હતા જ નહીં. હવે મીટરની ચોકસાઈ, ટાઇપ અનુમોદન પરીક્ષણ, તપાસ (વેરિફિકેશન) અને સીલિંગ માટે એક જ જગ્યાએ બધી જરૂરિયાતો લખાયેલી છે.

દસ્તાવેજમાં મીટરની ચોકસાઈ માટે ચાર ક્લાસ રાખી છે — ક, ખ, ગ અને ઘ. મોટા ગ્રાહકો, એટલે કે વર્ષે 5,000 kWhથી વધુ વીજળી વાપરનારા ગ્રાહકો માટે ક્લાસ ખ સૌથી ઓછી ચોકસાઈ ધરાવતો ક્લાસ છે, જે તેમના માટે માન્ય છે.

ચોરી રોકવા માટે કડક જોગવાઈઓ

નિયમોમાં સૌથી નોંધ લેવા જેવી બાબત મીટરના સોફ્ટવેરના રક્ષણની છે. મીટરમાં જરૂરી સોફ્ટવેર અને પેરામીટરને ગેરકાયદે બદલાવ સામે રક્ષણ મળવું જોઈએ. તેમાં મેકેનિકલ, ઇલેક્ટ્રોનિક કે ક્રિપ્ટોગ્રાફિક રીતે યોગ્ય સીલિંગ હોવું જરૂરી છે, જેથી સીલ તોડ્યા વગર છેડછાડ શક્ય ન બને કે કરેલું હોય તો સ્પષ્ટ દેખાય.

પેરામીટરમાં કોઈ પણ બદલાવ મીટરનો ઓડિટ ટ્રેલ સાચવવો જોઈએ. તેમાં વૈધિક રીતે મહત્વના સોફ્ટવેરની પહોંચ સ્પષ્ટ ચિહ્ન સાથે હોવી જોઈએ અને તે પહોંચનો ઉલ્લેખ ટાઇપ અનુમોદન પ્રમાણપત્રમાં થયેલો હોવો જોઈએ. મીટરની સેવા દરમિયાન સોફ્ટવેર બદલાય કે ફરીથી ઇન્સ્ટોલ થાય તો તેની તપાસ પાછી કરાવવી જરૂરી છે.

બીજી મોટી બાબત ફીલ્ડમાં રિમોટ સોફ્ટવેર અપડેટની છે. મીટરનો જરૂરી સોફ્ટવેર નેટવર્ક મારફતે રિમોટ અપડેટ થઈ શકે, પણ લોડિંગ પહેલાં અખંડિતતા અને ઓથેન્ટિકેશનની તપાસ થવી જરૂરી છે. અપડેટ અપ્રમાણિત હોય કે ગળતર હોય તો ઉપકરણ તેને કાઢી નાખી પાછલા સંસ્કરણ પર ચાલુ રહેવું જોઈએ કે પછી એવા મોડમાં રહે જેમાં મીટર કામ કરી ન શકે. દરેક અપડેટની પ્રક્રિયા ઓડિટ ટ્રેલમાં નોંધાવી જ જોઈએ.

રિડિંગ અને બેકઅપ

મીટર બિલિંગ માટે જરૂરી આંકડા બતાવી શકે એવા ડિસ્પ્લે સાથે હોવા જોઈએ, અને આંકડા લખતા અક્ષરોની ઊંચાઈ ઓછામાં ઓછાં 4 મિલીમીટર જેટલી હોવી જોઈએ. આંતરિક ગાળે રિડિંગ બતાવતા મીટરમાં દરેક રિડિંગ ઓછામાં ઓછાં 5 સેકન્ડ સુધી બતાવવાની જોગવાઈ છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક રજિસ્ટર નોન-વોલેટાઇલ હોવા જોઈએ, એટલે કે વીજળી જતી થાય તોય તેમાં સચવાયેલું રિડિંગ રહે અને વીજળી પાછી આવે તો ફરી મળી આવે. મીટર એવી ક્ષમતા રાખતો હોવો જોઈએ કે તેના રિડિંગમાં ઓછામાં ઓછાં 4,000 કલાક જેટલી વીજળીનો ડેટા સચવાય. દોર્ડક્ટ કરેલા મીટરના રિડિંગની ઓછામાં ઓછી એક વર્ષ સુધી સચવાવવાની વ્યવસ્થા રાખવાની જોગવાઈ છે.

આ ઉપરાંત નિયમોમાં મીટર પર કેવી માર્કિંગ લખવાની, કયા પરીક્ષણ પછી ટાઇપ અનુમોદન મળે અને કેટલા સમયના ગાળે તપાસ થાય તે બધું લખાયેલું છે. નિયમોની મુખ્ય રચના 7 ફેબ્રુઆરી 2011ના G.S.R. 71(E)માં થઈ હતી અને તેમાં છેલ્લો સુધારો 3 જુલાઈ 2026ના G.S.R. 568(E)માં થયો હતો.

નવા નિયમોથી મીટર બનાવનારી કંપનીઓ પર સૌથી મોટી અસર થશે, પણ ગ્રાહકો માટે પણ ફરક દેખાશે. મીટર ટૂંકા ગાળે ફેરફાર કરી શકાય એવી ન રહે, બિલિંગની માહિતી સાચવાય અને છેડછાડની કોશિષ મીટરમાં જ નોંધાઈ રહે, તે આ જોગવાઈઓનો હેતુ છે. માત્ર નવા મીટર પર નહીં, હયાત મીટરની તપાસ પણ નવા નિયમો પ્રમાણે થશે.

સૌરાષ્ટ્રના વપરાશકારો માટે તેનો સીધો અર્થ એ છે કે આગળ જતા લગાવાતા મીટર માર્કિંગ અને ચોકસાઈ પાળવા બાબતે વધુ કડક ધોરણ પાળતા હોવા જોઈએ. આમાં બિલિંગમાં ફેરફાર કે કિંમત વધે તેવું કંઈ લખાયેલું નથી — આ નિયમો માત્ર મીટર કેવી રીતે બને અને તપાસાય તે અંગેના છે.

મળતી માહિતી અને પૂરો દસ્તાવેજ આ લિંક પર મળે છે. ભારતના રાજપત્રની અધિસૂચના (PDF)