પાકિસ્તાની નૌકા જહાજ અને ભારતીય નૌકા જહાજ વચ્ચે ટકરાવ: જે 1991ની સંધિનો ભંગ થયો તે શું કહે છે?
ઉત્તર અરેબિયન સમુદ્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પાણીમાં પાકિસ્તાની નૌકા જહાજ ભારતીય નૌકા જહાજ સાથે ટકરાયું. વિદેશ મંત્રાલયે પાકિસ્તાનના રાજદૂતને બોલાવી કડક વિરોધ નોંધાવ્યો — 1991ના કરારનો કલમ 10 ભંગાણના આરોપ સાથે.
ઉત્તર અરેબિયન સમુદ્રમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પાણીમાં 15 સપ્ટેમ્બરે ભારતીય નૌસેનાના યુદ્ધજહાજ અને પાકિસ્તાન નૌસેનાના જહાજ વચ્ચે ટકરાવ થયો. ભારતના જણાવ્યા અનુસાર, પાકિસ્તાની જહાજે ઊંચી ઝડપે ભારતીય યુદ્ધજહાજ પાસે પહોંચીને "બિનવ્યાવસાયિક અને અસુરક્ષિત" રીતે ચાલ કરી, જેના કારણે ટકરાવ થયો. ઘટનામાં કોઈ મોટું નુકસાન થયું નથી અને કોઈ ઇજા થયાની પણ કોઈ કબૂલાત નથી. ટકરાવમાં સામેલ જહાજોની વિગતો હજી જાહેર કરવામાં આવી નથી.
દિલ્હીમાં પાકિસ્તાનના રાજદૂતને બોલાવ્યા
વિદેશ મંત્રાલય (MEA) બુધવાર, 16 સપ્ટેમ્બરે નવી દિલ્હીમાં પાકિસ્તાનના ચાર્જ દી એફેર્સ (રાજદૂત)ને બોલાવીને સમુદ્રમાં પાકિસ્તાની નૌકા એકમોની "અસ્વીકાર્ય અને બિનવ્યાવસાયિક હરકતો" પર કડક વિરોધ નોંધાવ્યો, જેના કારણે ભારતીય નૌસેનાના જહાજ સાથે ટકરાવ થયો.
મંત્રાલયે કહ્યું, "આંતરરાષ્ટ્રીય પાણીમાં બનેલી આ ઘટનામાં કોઈ મોટું નુકસાન ન થયું હોવા છતાં, પાકિસ્તાની નૌકા જહાજની હરકત એપ્રિલ 1991ના લશ્કરી કસરતો, ચાલ અને સૈનિક હેરફેર અંગેની અગાઉથી જાણ કરવા બાબતે ભારત-પાકિસ્તાન કરારની કલમ 10નો સીધો ભંગ છે."
રાજદૂતને એ પણ કહેવડાવવામાં આવ્યું કે બંને દેશોની લશ્કરી એકમોએ સમુદ્રમાં કામગીરી કરતી વખતે પૂરતી કાળજી રાખવી જોઈએ અને બંને બાજુ વચ્ચેના સંબંધિત કરારોની જોગવાઈઓનું પાલન કરવું જોઈએ, જેથી આવી ઘટના ફરી ન થાય. ઈસ્લામાબાદમાં ભારતના ચાર્જ દી એફેર્સને પણ પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલય પાસે સમાન વિરોધ નોંધાવવા સૂચના આપવામાં આવી છે.
1991નો કરાર શું છે અને કલમ 10 શું કહે છે?
એપ્રિલ 1991માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે "લશ્કરી કસરતો, ચાલ અને સૈનિક હેરફેર અંગે અગાઉથી જાણ કરવા બાબતે" કરાર થયો હતો. તેનો હેતુ ગેરસમજ કે ચૂક થી થતી લશ્કરી ઘટનાઓનું જોખમ ઘટાડવાનો હતો. કરાર બંને દેશોના જમીન, નૌકા અને હવાઈ દળોને લાગુ પડે છે અને તે એકબીજાની નજીક ચોક્કસ મોટી લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓ ટાળવાની માંગ કરે છે.
આ કરારની કલમ 10 આ ઘટના માટે સૌથી મહત્વની છે. તે કહે છે કે બંને દેશોનાં નૌકા જહાજો અને સબમરીનો આંતરરાષ્ટ્રીય પાણીમાં કામગીરી કરતી વખતે એકબીજાથી ત્રણ નોટિકલ માઇલ (લગભગ 5.5 કિલોમીટર) કરતાં નજીક ન આવે. તેનો હેતુ અકસ્માતો અને ગેરસમજ અટકાવવાનો છે. ભારતે પાકિસ્તાની જહાજની હરકત આ જ કલમ 10નો ભંગ ગણાવી છે.
2011માં પણ આવી જ ઘટના થઈ ચૂકી છે
આ પહેલી વખત નથી કે ભારત અને પાકિસ્તાનનાં જહાજો વચ્ચે આવો કિસ્સો બન્યો હોય. 2011માં ભારતીય નૌસેનાનું INS ગોદાવરી પાકિસ્તાની નૌકા જહાજ PNS બાબર સાથે ટકરાયું હતું. રક્ષણ મંત્રાલય અનુસાર, તે વખતે હાઇજેક થયેલા MV સૂએઝ જહાજ પાસે સમુદ્રી ચોરી વિરુદ્ધની ટુકડી પર કામગીરી કરતી વખતે PNS બાબર ઊંચી ઝડપે પાછળથી આવ્યું હતું અને ગોદાવરીની નજીક જઈને તેને સ્પર્યું હતું, જેના કારણે ભારતીય જહાજના હેલિકોપ્ટર-ડેકના સુરક્ષા જાળિયાને નાનું નુકસાન થયું હતું. તે ઘટના પર પણ ભારતે નૌકા સુરક્ષા નિયમોના ભંગાણના આરોપે રાજદ્વારી વિરોધ નોંધાવ્યો હતો. તે સમયે વડા એડમિરલ નિર્મલ વર્માએ કહ્યું હતું કે સમુદ્રમાં નૌકાચાલનના ચોક્કસ નિયમો છે.
વ્યાપક નૌકા સામનાનો કોઈ સંકેત નથી
આ ટકરાવે દિલ્હી અને ઈસ્લામાબાદ વચ્ચે નવો રાજદ્વારી વિવાદ ખડક્યો છે, પણ ઉપલબ્ધ માહિતી સૂચવે છે કે ઘટના વ્યાપક નૌકા સામનામાં ફેરવાઈ નથી. ભારતે હજી આ બાબતે રાજદ્વારી માર્ગે જ પ્રતિભાવ આપ્યો છે અને બંને દેશોની લશ્કરી એકમો હાલના કરારોનું પાલન કરે તથા કાળજી રાખે તેવી માંગ કરી છે.
જહાજોના નામ અને ટકરાવ થાયું તેની ઠીક પહેલાંની ચોક્કસ હાલત જેવી વિગતો જાહેર માહિતીમાં હજી મર્યાદિત છે. સૌરાષ્ટ્રના કિનારા અરેબિયન સમુદ્ર સાથે જોડાયેલા હોવાથી અને અહીંના માછીમારો તથા વેપારી જહાજો આ વિસ્તારમાં સતત ફરતા હોવાથી, બે દેશોનાં નૌકા જહાજો વચ્ચેની આવી ઘટનાઓ પર નજર રાખવી આ વિસ્તાર માટે મહત્વની છે.
માહિતી સ્ત્રોતો: વિદેશ મંત્રાલયની પ્રેસ રિલીઝ, The Indian Express, ThePrint/PTI, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘના કરાર સંગ્રહમાં 1991નો કરાર
