દરિયાકાંઠના પાણીમાં આવતા જહાજો માટે વીમો ફરજિયાત, વિદેશી જહાજે 48 કલાક પહેલાં જાણ કરવી પડશે

કેન્દ્ર સરકારના પત્તન, પોત પરિવહન અને જળમાર્ગ મંત્રાલયે નવા નિયમો જાહેર કર્યા છે, જે પ્રજ્ઞાપત્રમાં પ્રસિદ્ધ થયા કે તરત અમલમાં આવી ગયા છે. 16 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ બહાર પડેલા આ ગેઝેટમાં જણાવ્યા મુજબ હવે ભારતના દરિયાકાંઠના પાણીમાં આવતું દરેક જહાજ — ભારતીય હોય કે વિદેશી — ચોક્કસ નિયમો પાળવાનું રહેશે. વિદેશી જહાજ પોર્ટ પર આવે કે ન આવે, દરિયાકાંઠના પાણીમાં જો હોય તો પણ આ નિયમો તેને લાગુ પડશે. લશ્કરી જહાજો અને કોઈ વિદેશી સરકારના બિન-વેપારી કામકાજના જહાજોને આમાંથી મુક્ત રાખવામાં આવ્યા છે.

આ નિયમો સૌરાષ્ટ્ર માટે એટલા મહત્વના છે કારણ કે અમારા દરિયાકાંઠે આવેલા વેરાવળ, પોરબંદર, ઓખા અને બેડી જેવા નાના પોર્ટ પર આવતા જહાજો, તેમના એજન્ટો અને વીમા ક્ષેત્ર પર સીધી અસર પડશે.

જહાજને વીમો ફરજિયાત

નિયમો મુજબ દરેક જહાજે કાયદા હેઠળ જરૂરી વીમો રાખવો ફરજિયાત છે. આ વીમો કોઈપણ ભારતીય વીમા કંપની પાસેથી કે કેન્દ્ર સરકારે માન્ય રાખેલી વીમા કંપની પાસેથી જ લેવાનો રહેશે. વળી, 10 વર્ષથી જૂના તમામ વિદેશી જહાજ (LPG અને LNG ટેંકર માટે 15 વર્ષ) માન્ય ક્લાસિફિકેશન સોસાયટીનું પ્રમાણપત્ર ધારણ કરવાનું રહેશે.

48 કલાક પહેલાં જાણ કરવી ફરજિયાત

કોઈ પણ વિદેશી જહાજનું ઓપરેટર કે શિપિંગ એજન્ટે પોર્ટ પર આવવાના ઓછામાં ઓછા 48 કલાક પહેલાં પોર્ટ ઓથોરિટીને જણાવવાનું રહેશે અને જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવાના રહેશે. પોર્ટ ઓથોરિટી પછી જહાજના વીમા, ક્લાસ પ્રમાણપત્ર, સાલ્વેજ અને પ્રદૂષણ સામેલ કરારની ચકાસણી કરશે. વીમો જહાજના આવવાની તારીખે અમલમાં હોવો જોઈએ અને ઓછામાં ઓછા ત્રણ મહિના માટે ચાલુ રહેવો જોઈએ. જો જહાજનો વીમો રદ થઈ જાય તો ઓપરેટરે તરત નવો વીમો મેળવી નજીકના પોર્ટ ઓથોરિટીને રજૂ કરવાનો રહેશે, નહીંતર પોર્ટ ઓથોરિટી જહાજ પકડી શકશે.

નિયમ તોડનારને દંડ

જહાજ નિયમ મુજબ વીમો ન રાખે તો જહાજને રોકી રાખવામાં આવશે કે એને પોર્ટમાં આવવાની મંજૂરી નહીં મળે. વળી, જે કોઈ આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરશે તેને 50 હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ થશે. જો ઉલ્લંઘન ચાલુ રહે તો પહેલા દિવસ પછી દરેક દિવસે 5 હજાર રૂપિયા સુધીનો વધારાનો દંડ થશે.

દરિયાઈ દુર્ઘટના વખતે વીમા કંપનીની જવાબદારી

જો કોઈ જહાજ દરિયામાં દુર્ઘટનાનો ભોગ બને તો જહાજ માલિક, વીમા કંપની અને અન્ય સંસ્થા વચ્ચે કોઈ પણ પ્રકારનો વિવાદ હોય તો પણ તાત્કાલિક બચાવ કામગીરી રોકી શકાશે નહીં. વીમા કંપનીએ દુર્ઘટનાની જાણ થતાં તરત જવાબ આપવાનો રહેશે. જો કોઈ વીમા કંપની જવાબ ન આપે તો તેની માન્યતા રદ થઈ શકશે. જો જહાજને વીમો જ ન હોય તો પ્રશાસન જાતે આપત્તિજનક સમયે બચાવ કામગીરી કરાવશે અને તેનો ખર્ચ જહાજ માલિક પાસેથી વસૂલ કરશે.

વીમા કંપનીઓ માટે માન્યતા મેળવવાના નિયમો

આ નિયમોમાં એવી વીમા કંપનીઓ માટે પણ જોગવાઈ છે જે International Group of Protection and Indemnity Clubsના સભ્ય નથી. એવી કંપની 'ડિઝિગ્નેટેડ ઇન્શ્યોરર' કે 'એક્સેપ્ટેડ ઇન્શ્યોરર' તરીકે માન્યતા માંગી શકશે. ડિઝિગ્નેટેડ સ્તરની માન્યતા 5 વર્ષ માટે અને એક્સેપ્ટેડ સ્તરની માન્યતા 1 વર્ષ માટે મળશે. માન્યતા માટે અરજીની ફી 10 લાખ રૂપિયા રાખવામાં આવી છે. માન્યતા મેળવવા ડિઝિગ્નેટેડ સ્તરે ઓછામાં ઓછું USD 100 મિલિયન પેઇડ-અપ કેપિટલ અને USD 300 મિલિયન ફ્રી રિઝર્વ જોઈએ, જ્યારે એક્સેપ્ટેડ સ્તર માટે USD 50 મિલિયન કેપિટલ અને USD 150 મિલિયન ફ્રી રિઝર્વ જોઈએ. આરક્ષિત નિધિ (ફ્રી રિઝર્વ) માટે ડિઝિગ્નેટેડ સ્તર માટે USD 300 મિલિયન જોઈએ.

કટોકટીમાં છૂટ આપી શકાશે

જો કોઈ જહાજ તાત્કાલિક માનવીય કામકાજ કે આફત સમયે દરિયાકાંઠના પાણીમાં આવવા માંગતું હોય તો પ્રશાસન તેને ચોક્કસ શરતોએ મુદત માટે છૂટ આપી શકશે. આ છૂટ ત્યારે જ મળશે કે જ્યારે જહાજ બીજા રસ્તાએ પણ એટલી જ સલામતી અને પર્યાવરણ રક્ષણ આપતું હોય. આ છૂટનું દસ્તાવેજી રેકોર્ડ રાખવામાં આવશે અને શરતો પૂરી ન થાય તો ક્યારેય પણ રદ થઈ શકશે.

સામાન્ય રીતે જે નિયમો જૂના મર્ચન્ટ શિપિંગ રિજ્યુલેશનમાં 2012માં બન્યા હતા તેના બદલે આ નવા નિયમો લાગુ થયા છે. આ નિયમોમાં એક મોટી વાત એ છે કે આ નિયમો મર્ચન્ટ શિપિંગ એક્ટ 2025 હેઠળ બન્યા છે. આ નિયમો યુદ્ધજહાજો અને વિદેશી સરકારના બિનવેપારી જહાજોને લાગુ પડશે નહીં. અગાઉના નિયમોમાં ફક્ત પોર્ટ, એન્કરેજ અને ઓફશોર સુવિધા સુધી મર્યાદિત હતા, પણ હવે દરિયાકાંઠના આખા પાણી પર નિયમન વધારે ચુસ્ત થયું છે. સત્તાવાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન અહીં વાંચો