દિવ્યાંગોના સાધનો માટે કેન્દ્ર સરકારના નવા ડ્રાફ્ટ નિયમો: BIS માર્ક, મોબિલિટી પાસપોર્ટ અને સબસિડી મળશે

કેન્દ્ર સરકારના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલય હેઠળના દિવ્યાંગજન સશક્તિકરણ વિભાગે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટેના સહાયક સાધનો અને ટેકનોલોજી માટેના નવા ડ્રાફ્ટ નિયમો બહાર પાડ્યા છે. દિવ્યાંગજન અધિકાર નિયમ, ૨૦૧૭માં સુધારો કરવા માટે તૈયાર કરાયેલા આ ડ્રાફ્ટ નિયમો ગેઝેટમાં પ્રસિદ્ધ થયા તારીખથી ૩૦ દિવસ સુધી લોકો પાસેથી વાંધા અને સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યા છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે રાજીવ રતૂડી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ કેસમાં આપેલા આદેશ મુજબ આ નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે. તેનો મુખ્ય હેતુ વ્હીલચેર, શ્રવણ યંત્ર જેવા સહાયક સાધનોની ગુણવત્તા સુધારવાનો અને તેના માટે ફરજિયાત ધોરણો નક્કી કરવાનો છે.

સહાયક સાધનોનું ત્રણ શ્રેણીમાં વર્ગીકરણ

આ નવા ડ્રાફ્ટ નિયમો હેઠળ સહાયક સાધનોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:

• આવશ્યક સહાયક સાધનો (Essential Assistive Products): રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા સાધનો જેવા કે શ્રવણ યંત્ર (હિયરિંગ એઇડ), વ્હીલચેર, ચશ્મા, સ્ક્રીન રીડર અને ચાલવા માટેની લાકડીઓ.
• વિશિષ્ટ સહાયક સાધનો (Specialised Assistive Products): કોક્લિયર ઇમ્પ્લાન્ટ, કૃત્રિમ અંગો (પ્રોસ્થેટિક્સ) અને વાતચીત કરવાના ખાસ સાધનો (AAC ડિવાઇસ).
• ઉભરતા સહાયક સાધનો (Emerging Assistive Products): એઆઇ-આધારિત સંચાર ઉપકરણો, રોબોટિક્સ અને બ્રેઇન-કમ્પ્યુટર ઇન્ટરફેસ જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજી.

BIS સ્ટાન્ડર્ડ અને મોબિલિટી પાસપોર્ટ ફરજિયાત

ડ્રાફ્ટ નિયમો મુજબ બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) આવશ્યક અને વિશિષ્ટ સાધનો માટે ધોરણો નક્કી કરશે. નિયમોની મુખ્ય જોગવાઈઓ:

• તમામ મેન્યુઅલ અને મોટરાઇઝ્ડ વ્હીલચેરમાં વાહનોમાં સુરક્ષિત બાંધી શકાય તેવા ટાઇ-ડાઉન બ્રેકેટ લગાવવા ફરજિયાત રહેશે.
• બેટરી કે મોટરથી ચાલતી વ્હીલચેર કે સાધનો બનાવતી કંપનીઓએ સાથે ‘મોબિલિટી એઇડ પાસપોર્ટ’ આપવો પડશે, જેમાં સાધનનું વજન, માપ, બેટરીની વિગત અને તેને ખોલવા-જોડવાની સૂચનાઓ લખેલી હશે.
• બજારમાં માત્ર BIS માન્યતા પ્રાપ્ત ગુણવત્તાવાળા સાધનો જ વેચી શકાશે.

રિપેરિંગનો અધિકાર, વીમો અને ઓનલાઇન પોર્ટલ

દિવ્યાંગોને સાધનો સરળતાથી મળી રહે તે માટે સરકારે આ જોગવાઈઓ પ્રસ્તાવિત કરી છે:

• સાધનોની ખરીદી, ટ્રેકિંગ અને ફરિયાદ નિવારણ માટે ઓનલાઇન સહાયક ઉત્પાદ પોર્ટલ શરૂ થશે.
• ગ્રાહક બાબતોના મંત્રાલયની ‘રાઇટ ટુ રિપેર’ યોજના આ સાધનો પર પણ લાગુ થશે, જેથી કંપનીઓ તેના સ્પેરપાર્ટસ અને સમારકામની સુવિધા આપવા બંધાયેલી રહેશે.
• કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો સાધનો ખરીદવા માટે સબસિડી અને નાણાકીય સહાય આપવાની યોજનાઓ બનાવશે. સરકારી યોજનાઓ અને વીમા પોલિસીમાં સાધનની કિંમત ઉપરાંત તેનું સમારકામ અને બદલવાનો ખર્ચ પણ આવરી લેવાશે.
• કુદરતી આપત્તિ કે કટોકટી વખતે અસરગ્રસ્ત દિવ્યાંગોને ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ ઓથોરિટી દ્વારા તાત્કાલિક સાધનો પૂરા પાડવામાં આવશે.
• ફરિયાદો અને ફીડબેક માટે ૩૦ દિવસમાં નિકાલ કરતી રાષ્ટ્રીય ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન બનશે, જેમાં સાંકેતિક ભાષા (ISL) અને ટેક્સ્ટની સુવિધા પણ હશે.

વાંધા અને સૂચનો મોકલવાની રીત

આ ડ્રાફ્ટ નિયમો અંગે નાગરિકો ગેઝેટ પ્રસિદ્ધ થયાના ૩૦ દિવસમાં પોતાના સૂચનો કે વાંધાઓ મોકલી શકે છે. આ રજૂઆત ભારત સરકારના દિવ્યાંગજન સશક્તિકરણ વિભાગના અન્ડર સેક્રેટરી રામ ચરણ મીનાને નવી દિલ્હીના પંડિત દીનદયાળ અંત્યોદય ભવન ખાતે ટપાલ દ્વારા અથવા ઇમેઇલ મારફતે [email protected] પર મોકલી શકાશે.

વિગતવાર નિયમો વાંચવા માટે સત્તાવાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન જોઈ શકાય છે.