દરિયા રસ્તે ખતરનાક માલ વહન માટે નવા નિયમો અમલમાં, 1995ના જૂના નિયમો રદ

દરિયા રસ્તે ખતરનાક માલ વહન કરવાના નવા નિયમો લાગુ થઈ ગયા છે. કેન્દ્ર સરકારના પોર્ટ્સ, શિપિંગ અને વોટરવેઝ મંત્રાલયે 7 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ Merchant Shipping (Carriage of Dangerous Goods) Rules, 2026 જાહેર કર્યા છે. આ નિયમો ગેઝેટમાં છપાયા તે જ દિવસથી અમલમાં આવી ગયા છે.

1995ના જૂના નિયમો રદ

નવા નિયમો 1995ના જૂના Merchant Shipping (Carriage of Cargo) Rulesને રદ કરે છે. હવે ભારતીય જહાજો ગમે ત્યાં અને વિદેશી જહાજો ભારતના તટીય વિસ્તાર અને બંદરોમાં ખતરનાક માલ લઈ જઈ શકશે નહીં, સિવાય એ રીતે જે આ નિયમો કહે છે. 500 ગ્રોસ ટનથી નાનાં જહાજો પણ આ નિયમો હેઠળ આવે છે.

શું કરવાનું રહેશે

• ખતરનાક માલ પેક કરેલા સ્વરૂપમાં કે ઢગલા રૂપે લઈ જવાય, તે IMDG કોડના નિયમો મુજબ જ થઈ શકે. પેકેજ પર માર્કિંગ અને લેબલ લગાવવાના રહેશે.
• જહાજમાં માલ ચઢાવતા પહેલાં સ્ટોવેજ પ્લાન સંબંધિત Mercantile Marine Departmentને અગાઉથી આપવો પડશે.
• IMDG ક્લાસ 1 (વિસ્ફોટક) અને ક્લાસ 7 (કિરણોત્સર્પી સામગ્રી) ના માલ માટે સર્વેક્ષક જહાજની તપાસ કરીને જ નો ઓબ્જેક્શન આપશે. વિસ્ફોટક માલ ફક્ત એ જ બંદરે ચઢાવી કે ઉતારી શકાશે, જે Chief Controller of Explosives દ્વારા મંજૂર હોય.
• ખતરનાક માલ સંભળાવતાં, ઢોરઢાય લગાડતાં કે ડોક્યુમેન્ટેશન સંભાળતાં તમામ કિનારાવાસી કર્મચારીએ IMDG કોડ મુજબ ટ્રેનિંગ લેવી જરૂરી રહેશે.
• દરિયામાં માલ પડી જવાની ઘટના બને તો જહાજના માસ્ટરે 24 કલાકની અંદર રિપોર્ટ આપવી પડશે.

માલવાહક કંપનીઓ માટે ફી

આ નિયમો હેઠળ તપાસ અને પ્રમાણપત્રની ફી પણ નક્કી થઈ ગઈ છે. સર્વે માટે 6,000 રૂપિયા અને તપાસ બાદ ગોઠવણી માટે દરેક મુલાકાતે 2,000 રૂપિયા લેવાશે. ખતરનાક માલનું Document of Compliance બનાવવા 30,000 રૂપિયાની ફી રહેશે. IMDG પેકેજિંગ ટેસ્ટિંગ સેન્ટરની મુલાકાત માટે પણ 6,000 રૂપિયાની ફી છે, અને રજાના દિવસે કે સવારે 9.30 પહેલાં કે સાંજે 6.00 પછી કામ કરાવવા ઓવરટાઈમની ફી 10,000 રૂપિયા રહેશે.

દંડની જોગવાઈ પણ

જહાજના માલિક, કંપની, માસ્ટર કે શિપર કોઈ પણ આ નિયમોનું પાલન ન કરે, તો Merchant Shipping Act, 2025 હેઠળ દંડ થઈ શકે છે. એક્ટ હેઠળ નિમાયેલા સર્વેક્ષકને ફરિયાદ મળે તો જહાજ પર ચઢીને પાલન ચેક કરવાનો અધિકાર પણ રહેશે.

આ નિયમો સમગ્ર ભારતમાં લાગુ થાય છે, અને દેશના તમામ પોર્ટ પર ખતરનાક માલ ચઢાવતી કે ઉતારતી દરેક જહાજ પર પણ લાગુ પડે છે. સત્તાવાર નોટિફિકેશન G.S.R. 783(E), ભારતનું રાજપત્ર, 7 સપ્ટેમ્બર 2026, https://egazette.gov.in/WriteReadData/2026/276357.pdf